W gminnej praktyce opieki dziennej nad dziećmi, konstelacje, w których gminy same nie prowadzą żadnych ośrodków opieki dziennej nad dziećmi, a opieka w regionie jest w całości zapewniana przez niezależne organizacje opieki nad młodzieżą, nie są rzadkością. Niemniej jednak władze lokalne wielokrotnie wykorzystują przepisy ustawowe do ustalania składek rodzicielskich i próbują uczynić je wiążącymi dla placówek prowadzonych przez niezależnych dostawców. W związku z tym regularnie pojawiają się pytania o to, kto decyduje o składkach pobieranych za uczęszczanie do placówek i jak powinna być zorganizowana relacja między publicznoprawnym systemem finansowania a prywatnoprawnym stosunkiem usług w opiece dziennej nad dziećmi. Federalny Sąd Administracyjny dopiero niedawno ponownie zajął się tą kwestią i teraz ją wyjaśnił: Władze lokalne mogą regulować składki rodzicielskie na mocy prawa publicznego tylko wtedy, gdy same są dostawcą placówki lub gdy prawo państwowe wyraźnie przyznaje im takie uprawnienia (sygn.: 5 CN 1.24 z 29.01.2026 r.).

Konkretna sprawa dotyczyła wspólnej gminy w Dolnej Saksonii. Wykorzystała ona ustawę o opłatach do określenia opłat, które rodzice musieli uiszczać za uczęszczanie ich dzieci do ośrodków prowadzonych przez niezależnych usługodawców. Z kolei niezależni usługodawcy zawierali z rodzicami umowy o prywatnoprawnej opiece nad dziećmi, wykorzystując jako podstawę gminne ustawy o składkach rodzicielskich.

Niektórzy z poszkodowanych rodziców zakwestionowali to, składając wniosek o kontrolę sądową do Wyższego Sądu Administracyjnego w Lüneburgu (OVG) - ale bez powodzenia. W opinii OVG ustawa o opłatach nie miała bezpośredniego skutku prawnego dla rodziców, ponieważ stosunek prawny z niezależnymi usługodawcami był zorganizowany na mocy prawa prywatnego. W związku z tym rodzice nie byli uprawnieni do złożenia wniosku (sygn.: OVG 9 KN 183/19 z 10.01.2024).

Decyzja Federalnego Sądu Administracyjnego

Federalny Sąd Administracyjny zaprzeczył temu poglądowi w postępowaniu odwoławczym. Po pierwsze wyjaśnił, że rodzice są uprawnieni do złożenia wniosku. Decydującym czynnikiem było tutaj to, że zgodnie z jego brzmieniem i historią, ustawa o składkach rodzicielskich ma również zastosowanie do ośrodków opieki dziennej prowadzonych przez niezależnych usługodawców i stanowi de facto i podstawę prawną struktury składek w umowach o opiekę nad dziećmi. Statut ten ma zatem bezpośredni wpływ również na rodziców. 

W samej sprawie sąd stwierdził, że w prawie krajowym Dolnej Saksonii nie ma ustawowej podstawy upoważniającej władze lokalne do ustalania składek rodzicielskich za uczęszczanie do ośrodków opieki dziennej prowadzonych przez niezależnych usługodawców w drodze ustaw. Ustawy gminne nie mogły zatem w sposób wiążący ingerować w prywatnoprawne stosunki opłat ani ich określać.

„Ingerencja w strukturę umów o opiekę nad dziećmi między niezależnymi usługodawcami a rodzicami, która idzie w parze z ustalaniem składek na mocy prawa ustawowego, jest niedopuszczalna, ponieważ nie ma na to upoważnienia prawnego. Prawdą jest, że publiczne organizacje opieki nad młodzieżą są uprawnione do ustalania składek na pokrycie kosztów utrzymania dzieci we własnych placówkach opieki dziennej (§ 90 ust. 1 nr 3 SGB VIII). Nie dotyczy to jednak niezależnych usługodawców, jak orzekł wcześniej Federalny Sąd Administracyjny. Prawo krajowe Dolnej Saksonii również nie zawiera takiego upoważnienia.“ (BVerwG, wyrok z dnia 19.01.2026 r., 5 CN 1.24)

Federalny Sąd Administracyjny potwierdził tym samym stanowisko, które zajął już w 1997 r. (BVerwG, wyrok z dnia 25 kwietnia 1997 r., 5 C 6.96). Federalny Sąd Administracyjny orzekł wówczas, że publiczne organizacje opieki nad młodzieżą nie są uprawnione do ustalania lub pobierania opłat za uczestnictwo w niezależnych placówkach opieki dziennej. Mogą one (jedynie) decydować o zakresie, w jakim same chcą uiszczać opłatę za uczestnictwo, a tym samym o kosztach uczęszczania do niezależnego ośrodka opieki dziennej, aby uniknąć nakładania zbyt dużego obciążenia finansowego na rodziców (§ 90 ust. 3 i 4 SGB VIII).

Wynika to z faktu, że kwestia, czy koszty są ekonomicznie uzasadnione dla rodziców w poszczególnych przypadkach, nie odgrywa jeszcze roli w ustalaniu wkładu zgodnie z § 90 SGB VIII. Kwestia ta staje się istotna dopiero później, gdy podejmowana jest decyzja o odstąpieniu lub pokryciu wkładu przez publiczną organizację pomocy młodzieży. Faktyczne ustalanie i pobieranie składek od niezależnych organizacji nie jest w żadnym wypadku zadaniem publicznej opieki nad młodzieżą.

Wnioski i perspektywy

Orzeczenie Federalnego Sądu Administracyjnego stanowi zatem fundamentalną decyzję na korzyść niezależnych usługodawców i wzmacnia ich ustawową autonomię (§ 4 ust. 1 S. 2 SGB VIII) oraz uprawnienia umowne.

Wynika to z faktu, że w ramach partnerskiej współpracy między publicznymi i niezależnymi służbami opieki nad młodzieżą należy zawsze dbać o to, aby niezależne służby opieki nad młodzieżą mogły samodzielnie kształtować swoją strukturę organizacyjną i realizować swoje cele i zadania w sposób autonomiczny. Autonomia ustaw samorządowych kończy się tam, gdzie chodzi o prywatne świadczenie usług, a ustawodawca stanowy nie stworzył żadnych wyraźnych regulacji.

Organizacja składek jest teraz wyraźnie w rękach niezależnych świadczeniodawców - z zastrzeżeniem wymogów prawa stanowego i zgodnie z orzeczeniem Federalnego Sądu Administracyjnego. Jednocześnie zwiększa to ich odpowiedzialność za opracowanie przejrzystych i odpowiednich modeli składek, które spełniają wymogi prawne i specyfikacje finansowania. Należy oczekiwać, że władze lokalne i ustawodawcy krajowi zareagują na wyrok i spróbują wywrzeć większy wpływ na składki rodzicielskie, wprowadzając nowe przepisy. Dopiero okaże się, czy i w jaki sposób zostanie to wdrożone w praktyce.