W dniu 21 stycznia 2026 r. rząd niemiecki wprowadził obszerne zmiany do ustawy o apelacjach środowiskowych (UmwRG). Reforma ma na celu zapewnienie dostępu do wymiaru sprawiedliwości stowarzyszeniom ekologicznym oraz dostosowanie kryteriów ich uznawania do prawa unijnego i międzynarodowego. Odpowiedni projekt rządowy został zatwierdzony przez rząd federalny w gabinecie po koordynacji departamentalnej i konsultacjach z krajami związkowymi i stowarzyszeniami. Następnym krokiem będzie rozpatrzenie ustawy przez Bundesrat i Bundestag.

Rewizja UmwRG jest pilnie potrzebna. Z jednej strony zarówno Europejski Trybunał Sprawiedliwości, jak i Federalny Sąd Administracyjny, a także Konferencja Stron Konwencji z Aarhus skrytykowały niemieckie przepisy dotyczące dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska jako nieadekwatne. Z drugiej strony, obecny rząd federalny postawił sobie za cel w umowie koalicyjnej zaostrzenie prawa stowarzyszeń do wnoszenia powództw i ograniczenie go do minimum wymaganego przez prawo europejskie.

Rozszerzone prawa do działania

Po pierwsze, zakres stosowania sekcji 1 UmwRG został rozszerzony o decyzje, które są niezbędne do wdrożenia prawa do wnoszenia powództw zbiorowych zgodnie z prawem UE i prawem międzynarodowym. Zasada wykazu będzie nadal obowiązywać. Celem jest zapewnienie pewności prawnej - użytkownicy powinni być w stanie łatwo rozpoznać, które konstelacje wchodzą w zakres prawa.

W praktyce szczególne znaczenie może mieć fakt, że działania stowarzyszeń w ramach prawa ochrony przyrody, które wcześniej były uregulowane w federalnej ustawie o ochronie przyrody, mają teraz zostać włączone do UmwRG (§ 1 ust. 1a nr 4 UmwRG-E). Połączenie w jedną ustawę ma na celu uproszczenie stosowania i przyspieszenie procedur.

Zmiana w procedurze uznawania

Warunki określone w ustawie, które stowarzyszenia muszą spełnić, aby uzyskać prawo do pozywania, opierają się między innymi na zasadzie wewnętrznej demokratycznej konstytucji. Zgodnie z tą zasadą stowarzyszenie musi być otwarte dla każdej osoby, która popiera jego cele, a następnie musi być zorganizowana jako członek. Ograniczenie to nie jest jednak zgodne z Konwencją z Aarhus. Zgodnie z Konwencją, na przykład fundacje prawa prywatnego, tj. stowarzyszenia nieposiadające członków, są również uprawnione do wnoszenia powództw sądowych.

Aby utrzymać grupę stowarzyszeń ekologicznych, które mogą składać odwołania, projekt przewiduje również ograniczenie czasowe uznania. Początkowe uznanie jest zatem ważne przez pięć lat od daty zawiadomienia o uznaniu. Każde kolejne uznanie jest ważne przez dziesięć lat, również począwszy od daty nowego zawiadomienia o uznaniu.

Zmiana ustępu dotyczącego nadużyć

Tak zwana klauzula nadużycia w sekcji 5 UmwRG ma zostać skonkretyzowana za pomocą dwóch przykładów regulacyjnych. Przepis ten został pierwotnie włączony do ustawy wraz z nowelizacją UmwRG z 2017 r. w celu zrekompensowania zniesienia prekluzji materialnej. W związku z tym zarzuty podniesione po raz pierwszy w postępowaniu odwoławczym nie są brane pod uwagę, jeżeli pierwsze twierdzenie w postępowaniu odwoławczym jest nadużyciem lub nieuczciwością. W praktyce okazuje się to jednak trudne do zastosowania. Ze względu na szerokie sformułowanie, istnieje niepewność prawna. Do tej pory nie było prawie żadnych orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczących klauzuli nadużycia. Co więcej, odpowiednie sprawy mogą być rozstrzygane w praktyce sądowej nawet bez podstawy prawnej, gdyż jest to instytucja prawa powszechnego. Wątpliwe jest, czy standardowe przykłady - które ze swej natury są również szeroko zdefiniowane - pomogą wyjaśnić sytuację.

Terminy na przedstawienie zarzutów również dla pozwanych i pozwanych wzajemnych

Oprócz dziesięciotygodniowego terminu na przedstawienie zarzutów, pozwanym i pozwanym można obecnie wyznaczyć termin na obronę (sekcja 6 UmwRG-E). Ustalenie terminu zależy od uznania sądu. Może on zostać przedłużony na wniosek. Upływ terminu nie skutkuje jednak prekluzją sądową. Według rządu federalnego termin ten ma przede wszystkim na celu zapewnienie, że władze nadadzą odpowiedzi na pozew niezbędny priorytet w swojej wewnętrznej organizacji pracy.

Wnioski i perspektywy

Dostosowanie tekstu prawnego do wymogów prawa europejskiego i międzynarodowego jest już dawno spóźnione. Z zadowoleniem należy przyjąć fakt, że stosowanie prawa zostało uproszczone, na przykład w przypadku działań prawnych na mocy prawa ochrony przyrody i wymogów dotyczących uznawania stowarzyszeń, poprzez podsumowanie i restrukturyzację ich w jednej ustawie. Jednocześnie, na tle obecnych wydarzeń politycznych, pojawia się pytanie, czy zniesienie podstawowej wewnętrznej demokratycznej organizacji stowarzyszeń nadal wystarczająco gwarantuje, że stowarzyszenia wspierają wolny demokratyczny porządek podstawowy.

Dopiero okaże się, czy i w jakim stopniu termin na obronę w postępowaniu administracyjnym dla pozwanych i pozwanych może w znaczący sposób przyczynić się do przyspieszenia procedur dotyczących projektów infrastrukturalnych.